به گزارش نیوزتل به نقل از خبر آنلاین، «وارونه نشان دادن واقعیات تاریخی» یکی از انتقاداتی است که کیوان عباسی و همسرش مرجان عباسی، بنیان گذاران شبکه تلویزیونی «منوتو» همواره با آن مواجه بوده اند؛ از ۶ آبان ۱۳۸۹ که «منوتو۱» کار خویش را با پخش برنامه های تفریحی شروع کرد تا ۳ خرداد ۱۴۰۵ که خبر تعطیلی این شبکه تلویزیونی (برای دومین بار و تاکنون، آخرین بار) منتشر گردید. این انتقاد با راه اندازی «منوتو۲» که از ۱۵ آذر ۱۳۸۹ با پخش فیلمهای مستند آغاز به کار کرد شکلی مشخص تر به خود گرفت و این گونه مطرح شد: انتقاد از پافشاری «منوتو» به عرضه تصویری مثبت و بی نقص از سالیان قبل از انقلاب و بازنمایی پهلوی به عنوان حکومتی که خویش را مکلف به رعایت مقوله هایی چون آزادی بیان و عناصر آن شامل آزادی های فردی و اجتماعی، آزادی مطبوعات و رسانه ها، اصالت بخشیدن به احزاب و تکثرگرایی، استقلال قوا و روابط سیاسی دوستانه با جوامع بین المللی می دانست و در آن هیچ نشانی از فساد، توزیع ناعادلانه ثروت و استبداد سیاسی وجود نداشت.
انتقادات اما تنها رو به خارج از کشور نداشت و داخلی هم بود. یکی از سویه های مشخص انتقادات داخلی، جدا از اشاره به نقش صداوسیما در زمینه سازی برای باورپذیری این «وارونه سازی واقعیات تاریخی»، به تصاویر استفاده شده در مستندهای مذکور برمی گشت. تصاویری آن قدر دیده نشده که حتی تعجب خانواده پهلوی را برانگیخت. این تصاویر آن طور که در آن زمان گفته شد به آرشیو صداوسیما تعلق داشتند بی آن که -چه در آن زمان و چه اکنون- مشخص باشد که چگونه، چه زمانی و بوسیله چه کسانی در اختیار برنامه سازان این شبکه قرار گرفتند. جدا از برنامه «تونل زمان» با اجرای پانته آ مدیری که دقیق ترین مصداق به کارگیری تکنیک «سیاست- سرگرمی» در شبکه «منوتو» بود؛ اثری در ظاهر سرگرم کننده که با مرور برنامه های تلویزیونی، مجلات و رویدادهای فرهنگی دهه ۵۰ و قبل از انقلاب حسرت گذشته را در مخاطب فعال می کرد، پنج مستند شاخص این شبکه شامل «از تهران تا قاهره»، «۳۷ روز»، «رضاشاه»، «آدرس؛ بهارستان» و «هرگز نخواب کوروش»، تمهیدات رسانه ای را در بازسازی حقیقت های تاریخی و بازنمایی یک طرفه حوادث معاصر آشکار می ساخت.
«از تهران تا قاهره»؛ قطبی سازی تصویر تاریخی و مظلوم سازی شاه
مستند «از تهران تا قاهره» با تأکید بر اظهارات و روایات فرح پهلوی در رابطه با ناآرامی های سال ۱۳۵۷ تا زمان مرگ محمدرضا پهلوی ساخته شده بود. این روایت با نمایش تصاویر آرشیوی و مصاحبه های خبری وقت ترکیب شده بود و لحنی عاطفی و یک جانبه به خود می گرفت. ساختار متنی این مستند بر پایه تکنیک قطبی سازی شکل گرفته بود؛ به این معنا که کارنامه حکومت گذشته، مثبت و بی نقص جلوه داده شده بودند و ضعف های بنیادی آن یا بسیار گذرا بیان می شدند یا کتمان می شدند. در مقابل، تمامی اقدامات و اهداف انقلابیون با کلماتی چون «شورش»، «فریب»، «هرج ومرج» و «خشونت» توصیف می شدند. در این اثر، تحولات سال ۵۷ نه حاصل خواست عمومی و متراکم جامعه، بلکه نتیجه مداخلات قدرت های غربی به سبب سیاستهای نفتی شاه وانمود می شد. محمدرضا پهلوی فردی «وطن پرست» و «مهربان» تصویر می شد که برای پیشگیری از خون ریزی کشور را ترک کرد؛ در صورتیکه از کارکرد ساواک، زندانیان سیاسی و سرکوب های پیش از انقلاب سخنی به میان نمی آمد.
«۳۷ روز»؛ بازسازی چهره بختیار و تطهیر ساختار گذشته
مستند «۳۷ روز» به بررسی دوران نخست وزیری شاپور بختیار و ماه های پایانی حکومت پهلوی می پرداخت. در این مستند، با تأکید بر گفت و گو با همراهان بختیار، اهتمام می شد او به عنوان یک «قهرمان ملی»، «نماد دموکراسی» و فردی کاملا «مستقل از دربار» بازنمایی شود. راهبرد این مستند بر این فرضیه استوار بود که بختیار تمام خواسته ها و مشکلات منطقی معترضان (مانند انحلال ساواک و آزادی زندانیان سیاسی) را برطرف کرده بود؛ بدین سبب استمرار حرکت اعتراضی مردم در آن برهه، حرکتی «غیرمنطقی» جلوه داده می شد. هدف پنهان این الگوی روایی، اصلاح پذیر نشان دادن ساختار حکومت پهلوی و زیر سوال بردن لزوم تغییر رژیم بود.
«رضاشاه»؛ مشروعیت بخشی با تأکید یک جانبه بر نوسازی
مستند «رضاشاه» به چگونگی به قدرت رسیدن و اقدامات رضا پهلوی از پایان سلسله قاجار تا تبعید او می پرداخت. روایت این مستند صرفا بر پایه کارهای عمرانی، اداری و خدماتی (مانند راه اندازی راه آهن، شهربانی، دانشگاه و دادگستری) تنظیم شده و اقداماتی چون سرکوب های ایلی و اختناقات مدنی در شیوه حکمرانی او سانسور می شد. روشهای فنی به کاررفته در این اثر بر پایه سه محور اصلی شکل گرفته بود: نخست، «مشروعیت بخشی تاریخی» بوسیله برجسته سازی همراهی برخی رجال و افراد با رضاخان تا صعود او به قدرت به عنوان خواستی عمومی و یکپارچه بازنمایی شود، دوم، «تطهیر اقدامات دستوری» تا تصمیمات چالش برانگیزی چون الزامی شدن کلاه فرنگی، نه اقداماتی قهری، بلکه از الزامات تجدد و وطن پرستی قلمداد گردد و سوم، «سیاه نمایی مطلق گذشته» که در آن دوران قاجار یک سره ویرانی و سیاهی تصویر می شد تا اقدامات بعدی حالتی نجات بخش به خود بگیرد.
«آدرس؛ بهارستان»؛ تقلیل تاریخ سیاسی به منازعات درون ساختاری
مستند «آدرس؛ بهارستان» با مرور بر دوره های مختلف مجلس شورای اسلامی، عملکرد سیاسی بعد از انقلاب را هدف بررسی قرار می داد. بر خلاف مستندهای پهلوی محور که بر «اقدامات ساختمانی و عمرانی» تمرکز داشتند، در این اثر تحلیل عرضه شده صرفا به بررسی «اختلافات سیاسی و صف بندی های جناح ها» محدود شده بود و تاریخ سیاسی و اجتماعی بعد از انقلاب به نزاع مستمر بر سر قدرت، حذف مخالفان و کشمکش های داخلی تقلیل داده می شد. همینطور تمامی چهره ها و نهادهای قانونی کشور به عنوان ساختارهای یک دست برای محدودسازی آزادی های مدنی معرفی می شدند.
«هرگز نخواب کوروش»؛ پیوند زدن سلطنت به تاریخ باستان
این مستند به روایت جزئیات برگزاری جشن های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی در سال ۱۳۵۰ پرداخت. شیوه های به کاررفته در این مستند مجموعه ای پیوسته از تمهیدات رسانه ای بود؛ نخست با «طبیعی سازی»، حکومت پهلوی را به تاریخ ۲۵۰۰ ساله هخامنشیان و کوروش پیوند می زد تا ساختار حکومت سلطنتی به عنوان تنها شکل طبیعی حکمرانی در ایران جلوه داده شود. سپس با «کوچک نمایی هزینه ها»، هزینه این جشن ها را در مقایسه با بودجه تشریفاتی سایر کشورها ناچیز نشان می داد و دستاوردهایی مانند ساخت مدرسه یا هتل را به عنوان دستاوردهای اصلی مطرح می ساخت. در نهایت نیز با «حذف مخالفت ها» علت اعتراضات را صرفا به شایعات یا نگرانی کشورهای خارجی از پیشرفت ایران منتسب می کرد.
وقتی آرشیو به ابزار روایت تبدیل می شود با مرور این برنامه ها، مساله تنها محتوای یک مستند یا یک برنامه تلویزیونی نیست؛ مساله مهم تر، چگونگی انتخاب و کنار هم قرار دادن عناصر تاریخی است. هیچ تصویر آرشیوی به خودی خود تمام حقیقت یک دوره تاریخی را روایت نمی نماید. انتخاب یک تصویر، حذف تصویر دیگر، انتخاب مصاحبه شونده، نوع موسیقی، ترتیب تدوین و حتی عنوان برنامه می تواند بر برداشت مخاطب اثر بگذارد.
از همین منظر، منتقدان «منوتو» معتقد بودند این شبکه با بهره گیری از آرشیو تصویری غنی و کمتر دیده شده، امکان ساختن روایتی بسیار اثرگذار از گذشته را پیدا کرد؛ روایتی که برای مخاطبی که تجربه مستقیمی از دهه های قبل از انقلاب نداشت، می توانست به یکی از مهم ترین منابع شناخت گذشته تبدیل گردد. این مساله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که بدانیم بخش بزرگی از مخاطبان جوان «منوتو» اساساً دوران پهلوی را تجربه نکرده بودند و شناخت آنها از آن دوره بیش از طریق تصاویر، خاطرات و روایتهای رسانه ای شکل می گرفت. در چنین شرایطی، تصاویر آرشیوی فقط «سند» نیستند؛ خودشان قسمتی از روایت اند.
ساخت «فرا واقعیت» تصویری به جای حقیقت تاریخی
بازخوانی این آثار نشان میدهد که بازنمایی های انجام شده فراتر از یک مستندنگاری ساده تاریخی بود. این برنامه ها با ترکیب تصاویر آرشیوی و روایتهای جهت دار، آن چه در ادبیات رسانه ای «فرا واقعیت» نامیده می شود را خلق کردند؛ تصویری بازسازی شده و دستکاری شده که به مرور جایگزین اصل حقیقت تاریخی می شود. در این چرخه روایی، حکومت پهلوی همواره با مفاهیمی چون «توسعه»، «تجدد»، «وطن پرستی» و «آرامش» توصیف شده و طرف مقابل با عناوین یک طرفه ای همچون «خشونت»، «غیرمنطقی بودن» و «عقب گرد» بازنمایی می شدند. بالاخره، تحقق این اهداف رسانه ای بدون دسترسی به آرشیو غنی تصویری صداوسیما ممکن نبود. براستی، دستیابی غیرقانونی و مبهم این شبکه به سندهای دیداری و شنیداری ملی، سوخت رسان اصلی ماشین روایت سازی آنها بود با مونتاژ گزینشی این دارایی های آرشیوی، تصاویری واقع نما خلق کنند که مهم ترین ابزارشان برای مهندسی ذهنی مخاطب شد.