خرسند از نسل نویسندگانی بود که نوشتن را نه صرفا حرفه، بلکه روشی برای زیستن و کنش اجتماعی می دانست. او از نوجوانی در فضای فرهنگی و مذهبی مشهد رشد کرد و مشارکت پررنگ در کانون نشر حقایق اسلامی، به مدیریت استاد محمدتقی شریعتی، مسیر فکری و فرهنگی اش را شکل داد. همین حضور، او را با دکتر علی شریعتی نیز پیوند داد؛ پیوندی که تا سال ها در آثار و فعالیت هایش ادامه یافت.
از کانون نشر حقایق اسلامی تا حسینیه ارشاد
پرویز خرسند در دهه های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ بعنوان جوانی صاحب قلم شناخته می شد. دوران دانشجویی وی در دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد با فعالیتهای فرهنگی و سیاسی همراه بود و در سال ۱۳۴۶ به سبب همین کارها بازداشت و یک سال زندانی شد. بعد از آزادی، همکاری گسترده ای با حسینیه ارشاد شروع کرد و مسئولیت ویراستاری و سردبیری خیلی از آثار و نشریات در رابطه با دکتر علی شریعتی را بر عهده گرفت. تعطیلی حسینیه ارشاد مسیر زندگی حرفه ای او را عوض کرد و مدتی در بنیاد شاهنامه، زیر نظر استاد جلال الدین همایی، به فعالیت پرداخت. هرچند بارها کوشید به تدریس در مدارس بازگردد، اما مخالفت ساواک این امکان را از او گرفت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، خرسند مدتی در سازمان صدا و سیما مسئولیت هایی بر عهده گرفت. مدیریت تولید شبکه دو و پایه گذاری هفته نامه «سروش» از مهم ترین فعالیتهای آن دوران بود. او در حقیقت به جای ادامه انتشار مجله «تماشا»، بنیان انتشار هفته نامه «سروش» را گذاشت و اولین سردبیر آن شد. در عین حال، از دهه ۱۳۶۰ بتدریج از مسئولیت های اجرایی فاصله گرفت و بیشتر از پیش به تدریس، پژوهش و نوشتن پرداخت. سال ها بعد، در دهه ۱۳۹۰، بار دیگر قسمتی از جایگاه فرهنگی او مورد توجه قرار گرفت و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با اعطای مدرک معادل دکتری، از سال ها فعالیت علمی و فرهنگی اش تقدیر نمود.
در مراسم بزرگداشت او، جمله ای از زبان خودش خوانده شد که شاید بیشتر از هر توصیفی جهان ذهنی و عاطفی خرسند را بازتاب می داد: «از دنیای مادی سیگار را دوست دارم، از ایران شاهنامه فردوسی را و از تاریخ، حسین کربلا را.» همین سه جمله، نسبت او را با ادبیات، هویت ایرانی و فرهنگ عاشورا به روشنی نشان داده است.
سه کتاب ماندگار و یک صدای فراموش نشدنی
برای نسل انقلاب، نام پرویز خرسند بیشتر از هر چیز با سه کتاب و یک متن ماندگار پیوند خورده است؛ آثاری که در فضای اختناق دهه ۱۳۴۰ منتشر شدند و مخاطبان فراوانی یافتند. «آنجا که حق پیروز است»، «مرثیه ای که ناسروده ماند» و «برزیگران دشت خون» سه کتابی بودند که با نثری ادبی، حماسی و عاطفی، روایت هایی از نهضت عاشورا، عدالت خواهی، ظلم ستیزی و پیام اجتماعی قیام امام حسین(ع) عرضه کردند. این آثار که با مقدمه یا تقریظ استاد محمدتقی شریعتی منتشر شدند، در سالیان قبل از انقلاب بارها تجدید چاپ شدند و بعدها نیز از جانب ناشران مختلف باردیگر در اختیار علاقمندان قرار گرفتند.
در کنار این آثار، شاید هیچ نوشته ای به اندازه متن «شهید همه اعصار» ـ که بعدها با نام «هابیل و قابیل» شناخته شد ـ در حافظه تاریخی نسل انقلاب ماندگار نشده باشد. خرسند این متن را بامداد عاشورای سال ۱۳۵۰ نوشت و همان روز در حسینیه ارشاد، با صدای خود آنرا قرائت کرد. این نوشته، که آمیزه ای از ادبیات، حماسه و اعتراض بود، تأثیر عمیقی بر حاضران، همچون دکتر علی شریعتی، گذاشت و خیلی زود به یکی از شناخته شده ترین متون آن دوره تبدیل شد.
خود خرسند سال ها بعد روایت کرد که این متن بعدها بصورت مخفیانه در استودیوی رادیو ضبط شد و میلیونها نسخه از آن بشکل نوار کاست در ایران و خارج از کشور دست به دست گشت. بگفته او، این اثر یکی از مهم ترین تجربه های فرهنگی دوران مبارزه بود؛ تا آنجا که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، اولین صدایی که از رادیوی ایران پخش گردید، همین دکلمه «هابیل و قابیل» بود.
بزرگداشتی که همه ابعاد خرسند را نشان نداد
در مراسم بزرگداشت پرویز خرسند که در مجتمع رعد برگزار گردید، دوستان، شاگردان و همراهان او از زوایای مختلف شخصیتش سخن گفتند. پیام هایی از اهالی فرهنگ و هنر قرائت شد، خانواده او از سالیان زندگی مشترک و دشواری های مسیر زندگی سخن گفتند و دکتر احسان شریعتی نیز در رابطه با نسبت فکری و فرهنگی پدرش با پرویز خرسند و جایگاه وی در تاریخ روشنفکری دینی ایران سخنرانی کرد.
با این همه، به نظر می رسید این مراسم بیشتر از آنکه به نقش فکری، اجتماعی و مبارزاتی خرسند بپردازد، بر وجه ادبی و عاطفی شخصیت او تمرکز داشت. آثار مکتوبش کمتر عرضه شدند و از کتاب هایی که نسل های مختلف با آنها خاطره دارند، حتی نمونه ای در محل مراسم به معرض نمایش گذاشته نشد. بنابراین، تصویری که از او عرضه شد، بیشتر از آنکه یادآور یک کنشگر فرهنگی و اجتماعی باشد، چهره ای صرفا ادبی و احساس گرا را به نمایش گذاشت؛ حال آنکه پرویز خرسند در تمام عمر، نویسنده ای بود که اندیشه، مبارزه، فرهنگ و ادبیات را در کنار یکدیگر معنا می کرد.
نویسنده ای که سیاست را از فرهنگ جدا نمی دید
پرویز خرسند تنها نویسنده و روزنامه نگار نبود؛ او خویش را در حوزه عمومی نیز مسئول می دانست. از همین رو، در اولین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۵۸ از حوزه مشهد نامزد نمایندگی شد؛ شهری که سالیان تشکیل شخصیت فکری، مبارزه و نویسندگی خویش را در آن سپری کرده بود. هرچند در آن انتخابات توفیقی به دست نیاورد، اما همین حضور نشان می داد که فعالیت فرهنگی را از مسئولیت اجتماعی جدا نمی بیند.
«من و یگانه و دیوار»؛ روایت عشق و زندان
از دیگر آثار مهم او کتاب «من و یگانه و دیوار» است که در سال ۱۳۹۵ منتشر گردید. این اثر، خاطرات زندان و مجموعه ای از نامه ها و دل نوشته های وی خطاب به همسرش، ماهداد توکلی، را در بر می گیرد؛ نامه هایی که گاه رنگی عاشقانه دارند و گاه بازتابی از دشواری های مبارزه، زندان و امید به آینده اند. خرسند در مقدمه کتاب یادآور می شود که انتشار این نامه ها از آرزوهای دیرین دکتر علی شریعتی بوده است.
در این نامه ها، نویسنده با زبانی شاعرانه، از تنهایی، امید، انتظار و عشق سخن می گوید. همین خصوصیت است که «من و یگانه و دیوار» را از یک خاطره نگاری صرف فراتر می برد و آنرا به روایتی انسانی از زیستن در روزگار اختناق مبدل می کند.
چهره ای برخاسته از فضای فکری مشهد
برای شناخت بهتر شخصیت و اندیشه پرویز خرسند، گفت وگوهای گوناگونی نیز از او بر جای مانده است. همینطور مرور خاطرات فعالین سیاسی دهه های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ نشان داده است که وی در فضای فکری مشهد، تنها در بین نیروهای مذهبی شناخته شده نبود، بلکه خیلی از فعالین جریان های چپ نیز از همکاری ها و فعالیتهای مشترک فرهنگی آن سال ها یاد کرده اند. این روایتها تصویری از فضای متکثر و پویای مشهد در دهه ۱۳۴۰ عرضه می کنند؛ فضایی که هنوز نیازمند پژوهش های گسترده تر تاریخی است.
در این میان، نقش شهید کاظم تدین نیز در تربیت نسل جوان مشهد و پرورش استعدادهایی چون پرویز خرسند و علاءالدین حجازی، بخشی مهم از تاریخ فرهنگی این شهر بشمار می رود.
روایتی از عشق، انتظار و وفاداری
شاید انسانی ترین فصل زندگی پرویز خرسند، داستان آشنایی و ازدواج او با ماهداد توکلی باشد؛ روایتی که خود وی در «من و یگانه و دیوار» بازگو کرده است. آشنایی آن دو هم زمان با احضار خرسند به ساواک شکل گرفت و خیلی زود به عشقی عمیق انجامید. بازداشت و یک سال زندانی شدن خرسند، شروع نامه هایی شد که امروز از زیباترین نوشته های عاشقانه ادبیات معاصر به شمار می آیند. ماهداد توکلی در تمام آن سال ها در انتظار ماند و بعد از آزادی خرسند، زندگی مشترکشان شروع شد؛ زندگی ای که با همه فراز و فرودهای پیش و بعد از انقلاب، بر پایه وفاداری و همراهی ادامه یافت.
میراث ماندگار یک نویسنده
پرویز خرسند را نمی توان تنها با عنوان نویسنده، روزنامه نگار یا فعال فرهنگی معرفی نمود. او به نسلی تعلق داشت که ادبیات، ایمان، عدالت خواهی، مبارزه، عشق و مسئولیت اجتماعی را از یکدیگر جدا نمی دانست. آثارش، چه در روایت عاشورا، چه در خاطرات زندان و چه در نوشته های اجتماعی، بازتاب همین نگاه جامع به انسان و جامعه است. شاید به این علت باشد که نام او، بیشتر از آنکه به یک منصب یا مسئولیت گره خورده باشد، با قلمی ماندگار، صدایی فراموش نشدنی و نسلی از خوانندگان پیوند خورده است؛ نسلی که هنوز «هابیل و قابیل» را به یاد دارد و در نامه های «من و یگانه و دیوار»، تصویر نویسنده ای را می بیند که تا آخر عمر، به قلم و آرمان هایش وفادار ماند.
*عضو هیأت علمی دانشگاه
منبع: newstel.ir
